Nguồn nước Ngàn Trươi phát huy giá trị đa mục tiêu

Đa giá trị từ hồ Ngàn Trươi

Hồ chứa nước Ngàn Trươi, xã Vũ Quang, Hà Tĩnh là một trong những công trình thủy lợi đa mục tiêu lớn của khu vực. Hồ có dung tích thiết kế gần 775 triệu m³, phục vụ tưới cho hơn 32.000 ha đất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, nuôi trồng thủy sản, kết hợp phát điện.

Đặc biệt, giá trị của Ngàn Trươi còn thể hiện ở khả năng tích trữ và điều tiết nguồn nước theo từng mùa. Khi lượng nước về hồ tăng cao, hồ có vai trò đón và điều tiết lũ; đến mùa khô, nguồn nước được phân phối hợp lý cho sản xuất, duy trì dòng chảy và các nhu cầu sử dụng khác.

Năm 2025, hồ Ngàn Trươi liên tiếp phải tiếp nhận lượng nước lớn từ các đợt bão số 5, số 6, số 10 và một đợt mưa kéo dài từ ngày 30/10 đến 3/11. Tổng lượng dòng chảy về hồ qua các đợt này khoảng 339,68 triệu m³. Riêng bão số 10 đưa về hồ khoảng 130,77 triệu m³, bão số 6 khoảng 85,43 triệu m³ và bão số 5 khoảng 51,98 triệu m³. Đến ngày 6/11/2025, mực nước hồ ở cao trình +46,50 m, tương ứng dung tích khoảng 558,72 triệu m³, bằng 72% dung tích toàn phần.

Tháng 9/2026, mưa lớn kéo dài từ tối 10/9 đến sáng 14/9, nhiều nơi trong tỉnh ghi nhận lượng mưa trên 300 mm. Tại thời điểm 7 giờ ngày 14/9, mực nước hồ Ngàn Trươi ở cao trình 39,31/52 m và tăng 1,25 m so với cùng thời điểm ngày hôm trước.
 

Để chủ động ứng phó với lượng nước đổ về do mưa lũ, Chi nhán Ngàn Trươi đã xây dựng nhiều kịch bản vận hành theo các cấp báo động, chủ động điều tiết dòng chảy và cắt giảm lũ, góp phần bảo đảm an toàn công trình, giảm nguy cơ ngập lụt cho khu vực hạ du, qua đó tạo khoảng đệm để giảm áp lực cho vùng hạ du. Nhờ đó, an toàn hồ chứa và khu vực hạ du được bảo đảm ngay cả khi lượng nước về hồ tăng nhanh sau các đợt mưa lớn.

Ông Lê Văn Kiên, Giám đốc Chi nhánh Ngàn Trươi, Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Cửa Đạt, cho biết vào mùa mưa, việc điều tiết được tính toán theo diễn biến thực tế của lượng mưa, dòng chảy và mực nước hồ. Khi nước về lớn, hồ phải có đủ dung tích để đón lũ; ngược lại, khi nguồn nước ở mức thấp, từng khoảng dung tích đều cần được tính toán để bảo đảm nguồn cấp cho sản xuất và các nhu cầu sử dụng nước trong mùa khô.

"Dù lượng nước về hồ có thể tăng rất nhanh sau các đợt mưa lớn, hồ Ngàn Trươi vẫn duy trì được mực nước trong giới hạn an toàn, đồng thời phát huy vai trò cắt, giảm và điều tiết dòng chảy cho hạ du. Đợt áp thấp từ ngày 13 đến 21/9/2026, Chi nhánh Ngàn Trươi cho biết đã chủ động xây dựng nhiều kịch bản vận hành theo các cấp báo động, qua đó cắt giảm hơn 96 triệu m³ lũ, góp phần bảo đảm an toàn công trình và hạ du", ông Kiên cho biết.

Không chỉ chủ động điều tiết để ứng phó với những biến động về nguồn nước, việc khai thác hiệu quả nguồn nước Ngàn Trươi cũng đang được tính toán theo hướng mở rộng khả năng phục vụ sản xuất và các nhu cầu sử dụng nước trong thời gian tới. Tháng 8/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án hoàn thiện hệ thống kênh Linh Cảm, với tổng mức đầu tư dự kiến 1.760 tỷ đồng. Dự án nhằm khai thác hiệu quả nguồn nước hồ Ngàn Trươi, cấp nước tưới cho khoảng 17.800 ha đất canh tác và phục vụ các nhu cầu dùng nước khác.

Theo ông Kiên, khi hệ thống kênh Linh Cảm được hoàn thiện, nhu cầu khai thác nguồn nước từ hồ sẽ tăng lên, đòi hỏi công tác vận hành phải tính toán sát hơn giữa khả năng tích nước và nhu cầu sử dụng. Theo đó, nguồn nước phải cân đối xuyên suốt mùa mưa, mùa kiệt, nhất là trong bối cảnh lượng nước về hồ có thể biến động mạnh theo thời tiết.

Luật Tài nguyên nước 2023 đặt ra yêu cầu điều hòa, phân phối tài nguyên nước trên cơ sở khả năng nguồn nước và nhu cầu khai thác, sử dụng, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các đối tượng dùng nước, trong đó ưu tiên nước sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu khi xảy ra hạn hán, thiếu nước. Với hồ Ngàn Trươi, yêu cầu này thể hiện ở việc xây dựng kế hoạch tích trữ, phân phối nước theo mùa, phối hợp giữa đơn vị quản lý hồ, đơn vị sử dụng nước và nhà máy thủy điện. Khi nhu cầu cấp nước tăng lên, việc điều tiết càng phải tính toán phù hợp với nguồn nước thực tế, bảo đảm dòng chảy theo quy định và khả năng cấp nước ổn định cho hạ du.

Hiện nay, Chi nhánh Ngàn Trươi đã phối hợp với các đơn vị sử dụng nước xây dựng và thực hiện kế hoạch tích trữ, điều hòa, chuyển, phân phối và cấp nước vào đầu mùa kiệt. Việc điều chỉnh được thực hiện hằng tháng theo nhu cầu sử dụng nước, phục vụ sản xuất nông nghiệp, duy trì dòng chảy môi trường và kết hợp phát điện.

Ông Trương Minh Hà, Phó Giám đốc Công ty Thủy điện Ngàn Trươi, cho biết đến đầu tháng 10/2026, nhà máy đã phát khoảng 40 triệu kWh, đạt hơn 57% kế hoạch năm. Trong mùa mưa lũ, phương thức phát điện được tính toán theo lượng nước về hồ và diễn biến thời tiết, nhằm sử dụng hiệu quả nguồn nước nhưng không làm ảnh hưởng đến yêu cầu điều tiết chung.

“Thủy điện Ngàn Trươi phối hợp với công ty khai thác, bảo đảm không ảnh hưởng đến quy trình điều tiết. Giai đoạn này thời tiết cực đoan, El Niño xuất hiện sớm. Hiện mực nước hồ thấp hơn cùng kỳ nên đơn vị phối hợp chặt chẽ với đơn vị vận hành hồ, theo dõi mực nước thường xuyên để khai thác, bảo đảm an ninh năng lượng nhưng không ảnh hưởng đến tưới sản xuất năm sau”, ông Hà cho biết.

Giữ chất lượng nước, bảo vệ nguồn nước từ đầu nguồn

Bên cạnh việc bảo đảm nguồn nước tưới và các nhu cầu sử dụng khác, công tác quản lý, bảo vệ chất lượng nguồn nước cũng là yêu cầu quan trọng để khai thác hồ Ngàn Trươi ổn định, lâu dài. Hồ có lưu vực rộng khoảng 408 km², nằm trong không gian rừng đầu nguồn và Vườn Quốc gia Vũ Quang, vì vậy chất lượng nguồn nước chịu tác động trực tiếp từ các hoạt động diễn ra trong lưu vực.

Theo Chi nhánh Ngàn Trươi, chất lượng nước trong hệ thống được theo dõi, lấy mẫu và phối hợp với các cơ quan liên quan để đánh giá. Qua kiểm tra, chất lượng nước trong hệ thống công trình thủy lợi Ngàn Trươi hiện đạt mức A, đủ điều kiện phục vụ cấp nước sinh hoạt.
 

Hiện công tác quan trắc, báo cáo và vận hành hồ Ngàn Trươi được thực hiện theo Quy trình vận hành liên hồ trên lưu vực sông Cả và quy trình vận hành điều tiết hồ chứa nước Ngàn Trươi. Hệ thống giám sát gồm cả thiết bị tự động và kiểm tra thủ công; camera được sử dụng để theo dõi, kết hợp kiểm tra thường xuyên, định kỳ và đột xuất, nhất là trước và sau các đợt mưa lũ.

Cùng với quan trắc, đơn vị quản lý hồ phối hợp với chính quyền địa phương, lực lượng công an, biên phòng và Vườn Quốc gia Vũ Quang tuyên truyền, kiểm tra, ngăn chặn hành vi xả rác, chất thải vào hồ; đồng thời tổ chức thu gom, trục vớt rác định kỳ.